Cabana. A Coruña (Galicia. España)
Aproximación al megalito
Las primeras referencias del Dolmen de Dombate se recogen por la pieza clave del renacer cultural en lengua gallega junto a su esposa Rosalía de Castro, Manuel Murgía, en su libro «Historia de Galicia» (Publicado en 1865) en el momento cumbre de efervescencia del romanticismo galego del siglo XIX.
Es en 1886, cuando el amigo de Murgía e insigne poeta Eduardo Pondal (Ponteceso 1835- A Coruña 1917) , escritor del poema «Os Pinos», que después se convertiría en la letra del Himno de Galicia, inmortaliza al megalito de Bergantiños con el poema «O dolmen de Dombate«, recogido en el libro «Queixumes dos Pinos» en 1886, dando al megalito coruñés una visibilidad universal:
O dolmen de Dombate
Aínda recordo, aínda
Cand´eu era estudiante
Garrido rapacete
Que ben regerse sabe,
Cand´iba pr´a Nemiña
A estudiar o arte
Do erudito Nebrija
E do boo Villafañe,
E iba a cabalo, ledo,
Cal soen os rapaces.
Pasado Vilaseco,
Lugar batido do aire,
No alto da costa d.´Ures,
Da montesía canle;
Pasado Vilaseco,
Indo p´la gandra adiante,
Ja vía desde longe
O dolmen de Dombate.
Deixando Fonte-Fría
Cara o lado de Lage,
E levando o camiño
De San Simón de Nande,
Polo chan do Borneiro
De cativo pinales,
Cuase pasaba a rentes
Do Dolmen de Dombate.
Quedaba o misterioso
Fillo doutras edades
C´a súa antiga mesa,
C´as súas antigas antes,
No seu monte de terra,
Non alto e ben roldante,
Poboado en redondo
De montesío estrame,
De pequenas queiroas
E de tojos non grandes,
Como calada esfinge
Que, sublime, non fale,
Como náufrago leño
De soberbio cruzamen,
Lanzado sobr´a praia
Por potente oleage,
Que de pasada rota
Mostre rudas señales,
E mostre aberto o flanco
Por glorioso combate,
E con linguage mudo
Das súas glorias fale.
¡Canto, ai, mudar pode
longa e vetusta edade!
Entonces eu deixando
Ambas rendas flotantes,
Pensoso iba cuidando,
P´la Viqueira salvage,
Nos nosos ja pasados ,
Nos celtas memorabres,
Nas súas antigas glorias,
Nos seus duros combates,
Nos nosos vellos dolmens
E castros verdejantes.
E despois a Nemiña,
Ou que fose ou que tornase,
Ó velo desde longe,
Indo p´la gandrea adiante,
Sempre ledo escramaba:
“¡O dolmen de Dombate!”
Agora que pasano
Meus anos jogorales,
Agora que só vivo
De tristes suidades,
Que cumpro con traballo
Meu terrenal viage
E qu´a miña cabeza
Branquea a grave edade,
Aínda recordo, aínda
O dolmen de Dombate.
Siguiendo los pasos del maestro Pondal, el insigne poeta de «nosa Costa da Morte» Anton Zapata García (Laxe 1850- Buenos Aires 1956) publica en la Revista «Céltiga» en la Argentina de 1926 esta añoranza a la tierra que lo vió nacer, y que ensalza el valor céltico folclórico del Dolmen de Dombate:
O DOLMEN DE DOMBATE
(D-UNHA COSTUME DANZAL CELTA: A ROLDANZA)
AO sôn das graves arpas dos bardos de Briganza,
e darredor do dolmen cinguido de druídas,
baixo o craror da lúa, en roldas ben tecidas,
as celtas virxinaes bailaban a roldanza.
As súas cantareas d-arela, fide e espranza,
voaban pol-a gandra, câl pombas tremecidas;
e, brancas e lanzales, finxían margaridas
brandéndose cô sopro da bris da venturanza.
D-aqueles nobres tempos —¡ouh, dolmen de Dombate!—,
sô tí quedache ergueito, dempóis do fero embate
que os lobicóns de Roma levano ao teu solar;
mais, se de nuite a lúa tece seu albo sayo
cabo de tí, dí a xente que vái pra LAXE ou Bayo,
que vío bultos brancos ao teu redor bailar!
